Lasen - Lasistan

Lasen - Lasistan >>

de.wikipedia.org/wiki/Lasen
Die Lasen (lasisch Lazepe / ლაზეფე; türkisch Lazlar; georgisch ლაზები) sind ein mit den Mingreliern verwandtes südkaukasisches Volk, welches an der südöstlichen Schwarzmeerküste siedelt. Die Lasen sprechen Lasisch und sind im Gegensatz zu den christlichen Mingreliern sunnitische Muslime hanafitischer Rechtsschule. Mitunter bezeichnet man alle Bewohner der östlichen Schwarzmeerküste als Lasen. ...


Lasen - Lasistan - auf türkischen/lasischen Seiten >>

www.beluka.de - Wörterbuch Türkisch-Deutsch / Deutsch-Türkisch

Lazistan - Lazistan özet bilgi - turkcebilgi.com, 05.08.2011
Lazistan (Lazca: Lazona; Gürcüce: ჭანები / Çaneti ya da ლაზები / Lazeti), genel anlamda Lazların yaşadığı topraklara denir. Karadeniz’in güneydoğu kıyılarını kapsar. Osmanlı döneminde bu topraklar, Lazistan sancağı adıyla idari birimdi. Günümüzde Rize ili ile Artvin ilinin bir bölümünü ve Gürcistan’ın Acara özerk cumhuriyetindeki toprakların küçük bir kısmını kapsar. Önceleri Batum, Batum’un Rusların eline geçmesinden sonra tümü Lazistan ( Lazca: Lazona; Gürcüce: ჭანები / Çaneti ya da ლაზები / Lazeti), genel anlamda Lazların yaşadığı topraklara denir. Karadeniz’in güneydoğu kıyılarını kapsar. Osmanlı döneminde bu topraklar, Lazistan sancağı adıyla idari birimdi. Günümüzde Rize ili ile Artvin ilinin bir bölümünü ve Gürcistan’ın Acara özerk cumhuriyetindeki toprakların küçük bir kısmını kapsar. Önceleri Batum, Batum’un Rusların eline geçmesinden sonra Rize kenti, Lazistan sancağının yönetim merkeziydi.
Lazistan, eski çağlarda Kolheti’nin ( Kolha, Kolhis), daha sonra Egrisi’nin bir parçasıydı. Bölge, 1578 yılına kadar Gürcistan’ın sınırları içinde yer alıyordu. 1578’den Çarlık Rusya’sının eline geçtiği 1878’de değin Osmanlı sınırları içinde yer aldı. 1921 yılında Lazistan topraklarının büyük bölümü Türkiye, küçük bölümü Gürcistan sınırları içinde kaldı. Buna karşın Lazistan, Trabzon vilayetinin sancağı olarak varlığını korudu. 1920’de, Doktor Abidin Bey (Atak), Esat Bey (Özoğuz), İbrahim Şevki Bey, Necati Bey (Memişoğlu), Osman Bey (Özgen) ve Ziya Hurşit, Lazistan milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne katıldılar. 1923’te Lazistan sancağının yerine Rize ili kuruldu.

Lazca - Lasische Sprache - Lazca özet bilgi - turkcebilgi.com, 05.08.2011
Lazca (Lazca: Lazuri nena, Gürcüce Çanuri ena, ჭანური), Türkiye'nin Doğu Karadeniz kıyı şeridinde Rize ilinin Pazar ilçesinde bulunan Melyat deresinden itibaren ve Gürcistan'ın Türkiye' ile paylaştığı Sarp köyüne dek yaşayan Laz halkı tarafından konuşulan ve eskiKolh dilinin devamı olduğu sanılan bir dildir. tümü
L azca (Lazca: Lazuri / ლაზური), Türkiye'nin Doğu
Karadeniz kıyı şeridinde Rize ilinin
Pazar ilçesinde bulunan Melyat Deresi'nden itibaren ve
Gürcistan'ın
Türkiye' ile paylaştığı
Batumdaki
Sarp köyüne dek yaşayan
Laz halkı tarafından konuşulan ve eski
Kolhis dilinin devamı olduğu sanılan,
Zanik bir
Kafkas dilidir.
20.yüzyıla kadar
Lazlar ve
Megreller bağlı bulundukları ülkeler doğrultusunda; Kiril, Gürcü ve Arap alfabelerini kullanılmışlardır. Lazların M.Ö. 6-7 yy ve sonrasında Helen kolonizasyonu ile başlayan Laz-Yunan ticari ve kültürel ilişki döneminde Yunanca yazı yazdıkları, tapınaklarına Yunanca harflerle yazılar yazdıklarını biliyoruz.Hatta Lazların
Kudüs’te kendilerine ait bir kiliselerinin olduğunu, Lazca yazılmış İncillerinin olduğunu da biliyoruz.Yunan kaynaklarına göre
Kolhis'de, bugünkü
Poti çevresinde bir retorik eğitim merkezi bulunuyordu. Bu merkezde aynı zamanda felsefe dersleri de veriliyordu ve kolonicilerin çocukları olan Yunan öğrenciler de devam ediyordu buraya.Ve bu merkezde Kolhisçe yani
Lazca ve
Megrelce'nin ayrılmamış versiyonunda ve
Eski Yunanca dil eğitimi veriliyordu.
Alman araştırmacı Rosen tarafından 1843 te yayınlanmış çalışması Lazca üzerine yapılmış ilk bilimsel çalışmalardan birisidir.{{fact}}
Yakın tarihte ilk Lazca çalışmalarını, İlk Lazca grameri yazan Rus filolog Niko Marr'a göre , Hopalı Faik Efendi’nin başlattmıştır.1920’lerde İskenderi {{unicode|Ǯ}}it'aşi(ისენდერი წიტაში)
Sohum’da direktörlüğünü yaptığı Laz okullarında "Alboni" adlı alfabeyle kendisine ait "O{{unicode|Ǩ}}İTXUŞİ SUPARA"(Okuma Kitabı) adlı ders kitapıyla Lazca eğitim verdi.Sonra yine

Abhazya’da MÇİTA MURU3Xİ (Kızıl Yıldız) gazetesi {{fact}}yayımlanıp, Lazca tiyatro eserleri sergilendi, Lazca broşürler basıldı.1930’larda

Atatürk’ün aracılığı ile Türkiye’ye getirilen

Fransız dilbilimci Prof. Georges Dumézil de

Arhavili Lazlar arasından derlediği masalları “Contes Lazes” ismini verdiği kitabta

Paris’te yayımladı.{{fact}}

İlk defa 1984’te

Almanya’da edebiyat öğretmeni Fahri Kahraman’ın alfabesi

Laz alfabesi olarak kabul gördü. Alfabe Latin kökenliydi.Mevcut



Türk alfabesine Lazca sesler eklenerek yeni alfabe oluşturuldu.1991’te Osman Tamtruli’ye ait "NANA NENA" isimli Lazca ders kitabı Almanya’da yayımlandı.1992'te Lazuri Ambarepe(Lazca Haberler) isimli bir dergi yine Almanya’da yayına başladı. Ardından "PARPALİ (kelebek)" dergisi geldi. Ardından alfabe OGNİ SK'ANİ NENA isimli





Türkiyeli Lazlar’a ait ilk Lazca dergiyle Türkiye’de kullanıldı.Ve MJORA ve SİMA gibi Lazca dergiler bu alfabe ile birkaç sayı çıktılar.Günümüzde kabul gören alfabe budur.Lazca'nın yakın bir zamana kadar hiç yazılamamış olmasından dolayı standart bir yazım dili oluşturulamamıştır.

Laz halkının otoktan olarak yaşadığı

Hopa (Xopa),

Borçka (sadece 3 köyde),

Arhavi (Ar{{unicode|ǩ}}abi) ,



Ardeşen (Art'aşeni),

Fındıklı (Vi{{unicode|ǯ}}e), Pazar (Atina) ilçelerinin yanısıra 1877-78 Osmanlı -Rus savaşı ( 93 harbi) ertesinde göç edilen Marmara bölgesinde Akçakoca, Sapanca, Yalova, Maşukiye, Karamürsel, Gölcük, Düzce, İzmit kentlerine bağlı bazı köylerde de konuşulmaktadır.{{fact}}

Bunun yanısıra Gürcistan’ın Batum kentinin 5 köyünde ve şehir merkezinde, Osmanlı ve Sovyetler Birliği’nin sürgün politikaları neticesinde Lazların sürgüne gittiği; Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Yunanistan, Estonya gibi ülkelerde sağ kalan ve aslını korumayı başarabilen Lazlar tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.Maddî sebepler sonucu göçedilen; Almanya, Hollanda, Fransa gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan Lazlarca da konuşulmaktadır.


Sınıflandırma

Lazca; Kafkas dilleri ailesinden olup, Gürcüce, Megrelce ve Svanca ile birlikte Güney Kafkas dilleri koluna ait bir dildir. Bazı dil bilimciler birbirine çok yakın olan Megrelce ve Lazca'yı, Zan dili ya da Kolhis ya da Zan dili olarak tanımlamaktadırlar.Bu iki dili konuşan insanlar arasında karşılıklı anlaşma mümkündür.

Tüm Kafkas dilleri gibi Lazca bol miktarda sessiz harfe (consonant) sahip olup, diğer Güney Kafkas dillerinde bulunmayan /f/, /y/ ve /h/ gibi sessizleri ve Hopa ve Borçka (Çxala) dialektinde kullanılan uvular (küçük dil) sessizi (consonat) /q/ harfini de barındırdığından ait olduğu dil ailesinin, consonant sayısı bakımımdan en zengin dilidir. Lazca özellikle büyük kentlere göçen genç nüfusun hızlı asimilasyonu sonucu yok olmak üzeredir.


Lehçeler

Niko Marr (1910) ve Chikobava (1936), Bucaklişi (2000, Mjora I 48), Lazca’nın, Xopa (Hopa’da konuşulur), Vi{{unicode|ǯ}}e-Arkabi (Fındıklı ve Arhavi’de konuşulur) ve Atina (Pazar ve Ardeşen’de konuşulur) olmak üzere üç lehçeden oluştuğunu ileri sürmüşlerse de Goichi Kojima ile Bucaklişi'nin Lazca Gramer adlı çaşılmasında lehçe sayısı beşe çıkarılmıştır.Ama esasında Lazca'yı iki grupta: 1.Doğu (Hopa-Arhavi) ve 2.Batı(Pazar, Ardeşen) olarak incelemek daha doğrudur.Uluslarası dilbilimcilerin kabûl ettiği anlamdaki " lehçe" tanımlamasıyla Lazca'nın lehçeleri şunlardır.



Xopuri, (Xopa-ხოფა); Hopa ve Batum'da konuşulur.


Arkabuli, (Arkabi-არქაბი ; Vi{{unicode|ǯ}}e-ვიწე) Arhavi ve Fındıklı'da konuşulur.


Çxaluri, Borçka ilçesi Çxala(Düzköy) köyünde konuşulur.


Atinuri, (Atina-ათინა) Pazar'da konuşulur.


Art'aşenuri, (Art'aşeni-არტაშენი) Ardeşen ve Çamlıhemşin'de konuşulur.

Lazca’nın Atina(Pazar) lehçesi Türkçe ve Pontusça’dan fazlaca etkilenmiştir.Ardeşen ve Çamlıhemşin lehçesi; Atina lehçesine parallellik gösterir.Fındıklı ve Arhavi lehçesi ise Atina’ya nazaran Türkçe’den daha az etkilenmiştir.Hopa lehçesi ise gerek diğer kardeş dil Gürcüce, gerekse Megrelce’ye en fazla benzeyen lehçedir.Borçka’nın Düzköy(Çxala) köyünde konuşulan Lazca ise hiçbir lehçesiye benzemeyecek kadar kendine has ve orijinaldir.

Lazca fiillerin ağırlıkta olduğu dilidir. Fiillerin başına konan 50'ye yakın fiil önek/öntakısı (prefix) vardır.Bazı fiil önekleri çok işlevli olmakla beraber bazılarının kullanım alanları oldukça azdır. Lazca'da; eylemin kendisi, eylemi yapan kişi eylemin kim ya da kimler için yapıldığı, eylemin zamanı ,başladığı yer (sağ,sol,üst,alt vs.) ve eylemin yönü tek bir fiil yapısı içinde ifade edilir. Fiil kökü hiç bir şekilde değişmez. Eylem, üstünde cereyan ettiği yerin şekline göre biçim almakta ve buna göre şekillenmektedir.

Lazca isimler, durum ve sayıya göre ayrı biçim almaktadır. Lazca fiiller, kip, aspekt, zaman, şahıs ve sayıya göre ayrı biçimler göstermektedir. Bunlar fiilin çeşidine (Hareket fiili, Hal değişme fiili, Hal fiili, Başkalaşma fiili vs.) göre sınıflandırılmıştır.Ayrıca, çok sayıda dilde bulunan Bildirme kipi, Emir kipi ve İstek kipi gibi kipler dışında Lazca'da Tecrube kipi, Yeterlik kipi vs. bulunmaktadır.http://www.lazuri.com/lazuri_grameri_onsoz.html : Lazuri Grameri - Lazca Gramer - İsmail Avcı Bucak'lişi ve Gôichi Kojima

Lazca, tüm diğer Kafkas dilleri ve İrani Dillerde görüldüğü gibi ergatiflik hâl ekine sâhiptir.Anlam olarak; "kimin tarafından = mik" ve "neyin tarafından = muk" şeklinde algılandığı gibi, bu sorulara cevap teşkil ederler.İsmin bu hâli lehçesel farklılıklar dolayı Ardeşen, Pazar ve Çamlıhemşin yörelerinde kullanılmamaktadır.Lazca'da ergatifliği -k sesi yapar.Örneklersek;

Selmak bere dobaxu (Selma çocuğu dövdü.)

Bu cümledeki "bere" yani çocuk kelimesi yalın hâldeymiş gibi görünmesine rağmen, aslında ismin “İ” hâlindedir yani yükleme eki görevindedir ve cümlede tümleç görevi görmektedir.”Kim “ sorusunun cevâbı ise, ”ismin “K” hâlindeki “Selmak” kelimesidir.Bu cümlenin diğer bir karşılığı ise; "Çocuk, Selma tarafından dövüldü." şeklindedir.


Geschichte, Kultur und Kampf um Rechte - gfbv.de
Geschichte, Kultur und Kampf um Rechte
Drucken Text vergrößern Text verkleinern
Kaan Orhon
  
Einleitung 
Am 01. Januar 2009 ging mit TRT 6 der erste Kurdischsprachige Fernsehsender in der Türkei auf Sendung. Dies stellte eine kleine Revolution da: zum ersten Mal seit Gründung der türkischen Republik wurde einer Minderheitensprache in einem staatlichen Medium Platz eingeräumt. Während Kurden innerhalb und außerhalb der Türkei darauf verweisen, dass im Ausland bereits zahlreiche kurdische TV- Sender existieren und zur Lösung des kurdisch-türkischen Konfliktes andere Schritte dringlicher wären, stellt eine Institution wie TRT 6 für viele andere Minderheiten in der Türkei ein erstrebenswertes Ziel dar, welches für sie aber noch in weiter Ferne liegt. 
Denn in der Türkei leben neben den staatlich anerkannten Minderheiten der Juden, Griechen und Armenier sowie den Kurden noch zahlreiche weitere ethnische und religiöse Minderheiten, über deren Schicksal innerhalb wie außerhalb des Landes oft nur wenig bekannt ist. Sie hatten in der Regel das Glück, von blutigen Konflikten verschont zu bleiben, wie sie die Geschichte der kurdischen, armenischen oder griechischen Bevölkerungsgruppen in der Türkei prägen, und die noch heute Bücher und Zeitungen füllen; Parlamente und Gerichte beschäftigen. 
Doch der Preis dafür ist ein langsames Verschwinden dieser Gemeinschaften. Ohne politische Repräsentanz oder internationale Kampagnen zu ihrer Unterstützung sind sie abseits des öffentlichen Interesses einem stetigen Prozess der Assimilierung unterworfen, der den Fortbestand ihrer Sprache und Kultur bedroht. 

Generelle Informationen 
Eine dieser Minderheiten ist das Bergvolk der Lasen. Ihr Siedlungsgebiet liegt im äußersten Nordosten der Türkei, in den Provinzen Trabzon, Artvin und Rize. Ihre Gesamtzahl wird auf bis zu eine halbe Million Menschen geschätzt. Minderheiten von Lasen leben auch in der zu Georgien gehörenden autonomen Region Adscharien (32.000) und auf dem Gebiet der russischen Föderation (221), sowie als Teil der türkischen Einwanderer in vielen Ländern Europas (Schätzungen zwischen 5.000 und 50.000). Die Lasen sind ein südkaukasisches Volk, am nächsten verwandt sind sie mit den in Georgien ansässigen Mingrelen. 

Geschichte 
Die Lasen führen ihre Geschichte auf das antike Königreich Kolchis zurück, das sich ab etwa dem 6. Jahrhundert v. C. entlang der Schwarzmeerküste über Teile des heutigen Georgiens und der Nordost- Türkei erstreckte. Das Gebiet war im laufe der folgenden Jahrhunderte Schauplatz von Machtkämpfen zwischen dem Römischen Reich, dem Königreich Armenien und dem Königreich Pontus. Rom setze sich schließlich durch und das Gebiet blieb über Jahrhunderte römisch. Die Spure der hellenischen Kultureinflüsse dieser Zeit sind bis heute sichtbar. Ende des dritten Jahrhunderts erlangte das Gebiet seine Unabhängigkeit zurück, es wurde nun allerdings nicht mehr Kolchis genannt sondern Lazika. Das Königreich Lazika bestand über 250 Jahre, bevor es vom byzantinischen Reich annektiert wurde. 1461 kam es schließlich unter osmanische Herrschaft, als Sultan Mehmet II. das aus Byzanz hervorgegangene Kaiserreich Trapezunt eroberte. Es entstand der Sandschak Lazistan. Damit lösten die osmanisch- türkische Kultur der und Islam die byzantinische Kultur und den griechisch-orthodoxen Glauben als dominante Einflüsse ab; bis auf eine vorübergehende russische Besatzung während des ersten Weltkrieges hat das Siedlungsgebiet der Lasen seither stets unter türkischer Oberherrschaft gestanden. 

Offizieller Status 
Die Lasen sind in der Türkei nicht offiziell als Minderheit anerkannt. Vom Staat offiziell anerkannt werden nur drei Minderheiten: Armenier, Griechen und Juden. Gemäß dieser Politik sammelt der Staat keine Daten nach ethnischen oder linguistischen Gesichtspunkten, über Zahl und Siedlungsgebiet anderer Minderheiten ist nur wenig bekannt. Es existieren keine Formen von kultureller oder politischer Autonomie die lasische Volksgruppe. Auch leistet der Staat keine Beihilfe zu Maßnahmen, die dem Erhalt von Kultur und Sprache dienen, daher stehen sie unter einem hohen Assimilationsdruck. Wie andere Minderheitensprachen kann Lazuri nicht im öffentlichen Raum, etwa bei Behörden gesprochen werden und wird nicht offiziell an Schulen unterrichtet. Auch eine Medienpräsenz ist praktisch nicht vorhanden. Von der beginnenden Liberalisierung des Umganges mit Minderheitensprachen konnten die Lasen nicht profitieren, kürzlich eingeführte Reformen diesbezüglich erstrecken sich nicht auf ihre Sprache. 

Sprache und Schrift 
Die lasische Sprache, Lazuri, bildet mit Georgisch, Swanisch und Mingrelisch die südkaukasische Sprachfamilie. Am engsten ist sie mit dem Mingrelischen verwandt. So eng, das einige Linguisten beide als eine einzige Sprache zusammenfassen, genannt "Zan". Zum Türkischen besteht keinerlei sprachliche Verwandtschaft, dennoch wird die Sprache vielfach fälschlich als ein "türkischer Dialekt" bezeichnet. Das Lasische war die meiste Zeit seiner Geschichte über keine Schriftsprache, erlebte dann aber innerhalb von weniger als 150 Jahren gleich drei Versuche, es zu einer solchen zu machen. Zunächst gab es in den 1870er Jahren im Osmanischen Reich Bestrebungen, es mit arabischen Buchstaben wieder zu geben. Diese scheiterten jedoch schnell, nicht zuletzt am Widerstand der Obrigkeit. Nach dem ersten Weltkrieg gab es im sowjetisch besetzten Georgien ähnlich erfolglose Versuche basierend auf dem georgischen Alphabet. Nach der Gründung der Türkei wurde das Lasische wenn überhaupt in lateinischen Buchstaben wiedergegeben, aufgrund der staatlichen Sprachen- und Minderheitenpolitik gingen die Bestrebungen allerdings lange nicht über das private Interesse einiger Linguisten hinaus. 
Von den oben genannten ist das georgische Alphabet aufgrund der nahen Verwandtschaft der Sprachen am besten geeignet, die Wiedergabe in lateinischer Schrift ist nicht unproblematisch. Als Kompromisslösung für die Lasen in der Türkei wurde in den 80er Jahren ein eine modifizierte Version des lateinischen Alphabets entwickelt, die mittlerweile in der lasischen Bevölkerung weithin akzeptiert ist und als Medium für alle existierenden lasischsprachigen Publikationen in der Türkei dient. Durch den langen Kontakt mit der sie umgebenden türkischsprachigen Bevölkerung haben die Lasen eine große Zahl an türkischen Lehnwörtern in ihre Sprache übernommen, vor allen Bezeichnungen für Dinge des täglichen Gebrauchs. 
Da es keine verlässlichen Daten dazu gibt, kann die Zahl der Sprecher des Lasischen nur geschätzt werden, die oft schon stark veralteten Angaben schwanken zwischen 30.000 und 250.000 Menschen. Allgemein anerkannt ist ein starker Generationsbruch, während die meisten älteren Lasen ihre Sprache sowohl verstehen als auch sprechen, haben sie sie nicht an ihre Kinder weitergegeben, so dass es heute nur sehr wenige junge Leute gibt, die sich auf Lasisch verständigen können. 

Religion und Kultur 
Anders als die ihnen nah verwandten Mingrelen, die dem Orthodoxen Glauben angehören sind die Lasen in der überwiegenden Mehrheit sunnitische Muslime. Sie folgen wie die meisten Muslime der Türkei der hanafitischen Rechtschule. Eine kleine Minderheit in Georgien sind Anhänger der georgisch-orthodoxen Kirche. Die Stadt und der Bezirk Of in der Provinz Trabzon sind seit osmanischer Zeit berühmt als bedeutende Zentren islamischer Bildung. 
In der lasischen Alltagskultur sind nach wie vor Brauchtümer aus vorislamischer wie auch vorchristlicher Zeit lebendig, vor allem im Zusammenhang mit Geburt, Ehe und Tod, dem Wechsel der Jahreszeiten und der Seefahrerei. Weiterhin ist sind Einflüsse der sie umgebenden türkischen Kultur wie auch Elemente anderer Kulturen zu erkennen, mit denen sie im Laufe der Jahrhunderte in Kontakt kamen. Ein wichtiges Beispiel dafür sind die pontischen Griechen - der bekannte lasische Volkstanz Horon lässt deutlich hellenische Einflüsse erkennen. 
Die wichtigsten Wirtschaftzweige der Region und Lebensgrundlagen der meisten Lasen sind Landwirtschaft und Fischerei. Angebaut werden vor allem Tee, Mais und Haselnüssen sowie verschiedene Obstsorten. Die Landwirtschaft ist Grundlage des relativen Wohlstandes der Region, dennoch gibt es vor allem unter jungen Menschen eine starke Arbeitsmigration in die Großstädte oder ins Ausland. Allerdings werden die Verbindungen in der Regel nicht vollständig gekappt, viele der in anderen Teilen der Türkei ansässigen Lasen kehren zumindest für einen Teil des Jahres in die alte Heimat zurück. 

Bestrebungen zur Wiederbelebung 
Es gab historisch nie eine Organisation in den Lasengebieten oder im Ausland, die als politische oder kulturelle Vertretung für die Bevölkerung hätte agieren können. Auch gibt es keine Repräsentation in internationalen Organisationen, das Schicksal der Lasen stößt sofern überhaupt bekannt meist auf Desinteresse. 
Jede Form von Aktivismus ging daher stets von Privatpersonen aus. Auf kultureller Ebene ist vor allem die Musik von Bedeutung. Eine Reihe überregional bekannter Künstler lasischen Ursprungs hat durch moderne Interpretationen traditioneller Musik und lasische Liedtexte zu neuerlichem Interesse an der Sprache beigetragen. Für viele Menschen außerhalb der Schwarzmeerregion war dies der erste Kontakt mit der Sprache, die oftmals für einen türkischen Dialekt gehalten wird. Ein in der ganzen Türkei bekannter lasische Musiker war zum Beispiel der 2005 verstorbene Kazım Koyuncu. Koyuncu, der auch ein prominenter Umweltschützer und Atomkraftgegner war, sang neben Türkisch und Lasisch auch auf einer Armenisch, Mingrelisch und anderen Sprachen der Schwarzmeerregion. Er war in der gesamten Türkei und in Georgien sehr populär und trug viel zu Bekanntheit der lasischen Volksgruppe und Sprache bei. 
Ein erster politischer Vorstoß war die Forderung des lasischen Politikers Dr. Mehmet Bekâroğlu, nach lasischsprachigen Medien. Bekâroğlu, Mitglied der Glückseeligkeitspartei (FP), verlangte 2004 in einem Schreiben an die nationale türkische Rundfunk- und Fernsehgesellschaft TRT die Ausstrahlung von Radio- und TV- Programmen auf lasisch. Seine Forderung wurde jedoch ignoriert. Ihm folgte noch im selben Jahr eine Gruppe lasischer Intellektueller, die in einer Petition ebenfalls Übertragungen auf lasisch forderten. Bei einem Treffen mit Verantwortlichen von TRT übergaben sie die Petition, doch auch ihre Bemühungen blieben ohne Ergebnis. 
Im Gegenteil, im folgenden Jahr sorgte ein anderer bekannter lasischer Musiker, Birol Topaloğlu, für Aufsehen, als er das Staatsfernsehen TRT beschuldigte, ihm bei einem Auftritt Lieder mit lasischen Texten und begleitet von traditionellen Instrumenten untersagt zu haben. Topaloğlu setzt sich seit Ende der 90er Jahre für den Erhalt der lasischen Kultur ein, indem er durch die Dörfer der Region zieht und traditionelle Lieder und Geschichten sammelt und in seiner Musik verwendet, um so ihren Fortbestand zu sichern. Er kritisierte in der Folge des beinahe geplatzten Auftrittes, dass es eigentlich Aufgabe des Staates sei, sich aller im Land vorhandenen Kulturen anzunehmen und die kulturelle Vielfalt zu fördern. 
Doch die vielen lasischen Aktivisten, die sich für die Anerkennung und Wahrung ihrer Kultur einsetzen, ließen sich von derartigen Widerständen nicht vom Ziel abbringen. Ihr bisher größter Erfolg war die Gründung des "Lasischen Kulturvereins". Anfang des Jahres 2008 gegründet, stellt er die erste kulturelle Organisation der lasischen Bevölkerungsgruppe in der Türkei dar. Der Verein gibt selbst stolz an, die erste Organisation weltweit zu sein, die den Begriff "lasisch" im Namen führt. Der im Istanbuler Stadtteil Kadiköy ansässige Verein hat es sich besonders zum Ziel gesetzt, die Lücke zwischen den Generationen zu schließen und dafür Sorge zu tragen, dass das Wissen um die lasische Kultur, Geschichte und vor allem Sprache, das bei vielen älteren Menschen noch vorhanden ist, an kommende Generationen weiterzugeben. Der Verein veröffentlicht ein teils in Lasisch und teils in Türkisch gehaltenes Magazin "Skani nena" und besitzt eine ebenfalls zweisprachige Webpräsenz. Die Zweisprachigkeit trägt nicht nur bestehenden Gesetzen und der nach wie vor nicht ganz unproblematischen Situation von Minderheitensprachen in der Öffentlichkeit Rechnung, sondern soll auch jüngeren Interessierten, die das Lasische oft nicht ausreichend beherrschen, den Einstieg in die Thematik zu erleichtern. 
Doch die Bemühungen des Vereins zielen nicht nur darauf ab, Lasen über ihre Kultur zu informieren und für deren Erhalt zu begeistern. Der gesamten türkischen Gesellschaft und langfristig der Welt soll veranschaulicht werden – so der Wortlaut in der ersten Ausgabe von Skani nena – "wer die Lasen sind, und wer sie nicht sind". Konkret bedeutet das, mit seit langer Zeit bestehenden falschen Vorstellungen aufzuräumen, die etwa Lazuri mal als türkischen und mal ebenso fälschlich als griechischen Dialekt verorten. Auch soll die Wahrnehmung der Lasen durch die Mehrheitsgesellschaft positiv beeinflusst werden. Die nahezu ausschließlich dörflich- landwirtschaftliche Prägung und lange kaum vorhandene Infrastruktur ihrer Region haben dazu geführt, dass die Lasen und vor allem ihre Sprache mit Rückständigkeit und mangelndem wirtschaftlichem Erfolg assoziiert werden. Nach wie vor sind die Lasen auch Gegenstand meist wenig schmeichelhafter Witze. Tatsachen, die dazu führen, das vor allem junge Lasen zuweilen zögern, sich selbst als solche zu bezeichnen, geschweige denn, sich mit ihrer Kultur zu beschäftigen. Darum wollen der Lasische Kulturverein und seine Unterstützer dafür arbeiten, dass die lasische Kultur in ihrer ganzen Vielfalt wahrgenommen wird und dafür, dass die Anliegen der Lasen in der Öffentlichkeit als ebenso berechtigt angesehen und ebenso ernsthaft behandelt werden, wie die anderer Bevölkerungsgruppen. 
Wenn dies Gelänge, könnte es den Weg bereiten für lange angestrebte Präsenz in den Medien und somit der Gleichstellung mit anderen Minderheitensprachen, die diesen Schritt bereits geschafft haben. Eine solche Anerkennung könnte für viele Lasen neue Motivation bedeuten, sich mit ihrer Sprache und Kultur auseinander zu setzten und diese so vor dem drohenden aussterben zu bewahren. 

Gekürzt erschienen in bedrohte völker_pogrom 256/257, 5/6/2009 



Geschichte der Lasen und Lasistans >>

Artikel aus www.diaspora.gov.ge :

ლაზები

ეთნოგენეზისი, ენა, განსახლება

 

ლაზეთი_01თანამედროვე ლაზების (იგივე ჭანების) წარმოშობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ლეგენდარული კოლხეთის სამეფოსთან, რომელიც ცივილიზებულმა კაცობრიობამ კოლხი აიეტის, მედეასა და ბერძენი იაზონის შესახებ არსებული მითებიდან გაიცნო. ისტორიულ კოლხეთის სამეფოში ძირითად მოსახლეობას წარმოადგენდა ქართველური მოდგმის ორი ურთიერთმონათესავე ტომი - ლაზ-ჭანები და მაგრალ-მაკრონები (მეგრელები).
ლაზური ენობრივი მონაცემების მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, გაირკვევა, რომ ლაზები განეკუთვნებიან იბერიულ-კავკასიური მოდგმის ქართველურ (იბერიულ) ჯგუფს. ენობრივად თანამედროვე კავკასიელებიდან ლაზებისთვის ყველაზე ახლომონათესავე აღმოჩნდებიან დღევანდელი ქართველები. შესაბამისად, ცხადია, რომ ლაზური მეტყველებაც წარმოიშვა საერთოქართველური ფუძე-ენისაგან, რაც სქემატურად ასე ჩაიწერება:

 

საერთოქართველური ფუძე-ენა

ქართული ლაზურ-მეგრული სვანური

ლაზური

ეთნონიმები ლაზი და ჭანი საუკუნეების მანძილზე ურთიერთმონაცვლეობდა; მიუხედავად იმისა, რომ ეს ორი სიტყვა დღეს ერთმანეთის ტოლფასია. ისტორიულად ტერმინ ჭანს უფრო ვიწრო მნიშვნელობა უნდა ჰქონოდა, თავდაპირველად ჭანი მიემართებოდა მთაში მცხოვრებ ლაზს, ანუ ჭანი = მთიელი ლაზი.
დიდი ქართველი გეოგრაფოსი და ისტორიკოსი ვახუშტი ბაგრატიონი ლაზების შესახებ წერდა: „კაცნი არიან ხელოვანნი ხის მუშაკობითა და შენებითა ნავთათა, დიდთა და მცირეთა და სარწმუნოებით აწ სრულად მოჰმადიანნი".
ქრისტეს შემდგომ IV საუკუნეში ლაზების ჰეგემონობით შეიქმნა სამეფო, რომელსაც ლაზეთი ეწოდა (ბერძნულად ლაზიკე, ხოლო საკუთრივ ლაზურად, ლაზონა).
ლაზიკას ეჭირა შავი ზღვის სანაპირო ზოლის მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელსაც ყველა დროში (დღესაც) უდიდესი სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა. აქ გადიოდა მნიშვნელოვანი საერთაშორისო საქარავნო გზა, რის გამოც ლაზეთი ხშირად იყო მსოფლიო პოლიტიკური ურთიერთობების გამწვავების მიზეზი.
ლაზეთის ტერიტორიის საერთო ფართობი მოიცავს 7 000 კვ. კილომეტრზე მეტს. ლაზეთი_02მისი საზღვრებია: ჩრდილოეთით შავი ზღვა, ჩრდილო-დასავლეთით და აღმოსავლეთით - მდინარე ჭოროხი, სამხრეთით და სამხრეთ-დასავლეთით - მდინარე სამანსუ. მთავარი ქალაქებია: რიზე, ხოფა, სამსუნი, ტრაპიზონი. ეს უკანასკნელი გეოგრაფიული თვალსაზრისით ლაზეთის სატახტო ქალაქს წარმოადგენს.
თურქეთში ლაზურენოვანი მოსახლეობის ზუსტი რაოდენობა ძნელი დასადგენია. მე-19 საუკუნის ინგლისელი კონსულის ჯიფორდ პალ გრევის სიტყვით ლაზისტანში 1872 წლის ოფიციალური მონაცემებით მოსახლეობის რაოდენობა 850 000 აღწევდა. მათში 56 000 ქრისტიანია.
მეოცე საუკუნეში, 1935 წლიდან 1965 წლამდე, თურქეთის რესპუბლიკაში მოსახლეობა აღიწერებოდა დედაენისა და მეორე ენის მაჩვენებლების მიხედვით, რაც საშუალებას გვაძლევს თვალი მივადევნოთ ლაზურენოვანი მოსახლეობის ზრდა-კლების დინამიკას:

 

აღწერის წლები 1935  1945 1950 1955 1960 1965
ლაზური- დედა ენა 63 253  46 987  70 423 27 016 21 703 26 007
ლაზური-მეორე ენა 5 061 4 956  - 22 667 38 267 59 101
სულ 68 314 51 943 70 423 49 683 59 970 85 108

 

სულ     1965 წლის შემდეგ თურქეთის რესპუბლიკის სტატისტიკური ორგანოებისთვის დამახასიათებელი მეორე ენის აღნუსხვის პრაქტიკა აიკრძალა, რაც აძნელებს ლაზურენოვანი მოსახლეობის ზუსტი რაოდენობის დადგენას, მაგრამ, თუ ავიღებთ ლაზური მოსახლეობის 1965 წლის საერთო რაოდენობას (85,1 ათასი) და მოვახდენთ მის ექსტრაპოლაციას თურქეთის მოსახლეობის მატების საშუალო კოეფიციენტის გამოყენებით, 40 წლის შემდეგ ლაზურენოვანი მოსახლეობის საერთო რაოდენობა, ალბათ, ნახევარმილიონიან ზღვარს მიუახლოვდებოდა.

ისტორია, რელიგია, კულტურა

 

ლაზეთი_04ლაზური სახელმწიფოს პოლიტიკურ-საზოგადოებრივი ცხოვრების სათავეში იდგა მეფე (ლაზურად მაფა), რომელსაც ირჩევდნენ მემკვიდრეობით. ადრე შუა საუკუნეებში ლაზიკის მეფეს ამტკიცებდა ბიზანტიის კეისარი, მაგრამ ლაზიკა ბიზანტიას არც ხარკს უხდიდა და არც ჯარს უგზავნიდა. ლაზეთის მეფე ვალდებული იყო მხოლოდ ჩრდილოეთის საზღვრები გაემაგრებინა და მტრებისგან დაეცვა ბიზანტიის სამფლობელო.
გვიან შუასაუკუნეებამდე ლაზეთს უხდებოდა თავგანწირული ბრძოლა ძირითადად ბიზანტიისა და ირანის წინააღმდეგ. ერთსაც და მეორესაც მეტად აინტერესებდა თავისი პოლიტიკური გავლენის სფეროში მოექცია ლაზიკა. პოლიტიკურ ბრძოლას თან სდევდა რელიგიური დაპირისპირება. ჩვენი ერის პირველსავე საუკუნეში აქ დამკვიდრებულ ქრისტიანობას რომი ებრძოდა თავისი წარმართული რწმენით. იმავდროულად სპარსეთი მაზდეანობის (ცეცხლთაყვანისმცემლობის) დამკვიდრებას უშედეგოდ ცდილობდა.

დამპყრობლებთან ბრძოლაში, ბრძნული, მომგებიანი პოლიტიკის გატარებაში თავი ისახელეს ლაზთა მეფეებმა: წათე I, წათე II, გუბაზი, ოფსიტე...
თამარის მეფის გაერთიანებულ საქართველოში ლაზეთი ტრაპიზონის იმპერიის სახით ერთიანი ქართული სახელმწიფოს შემადგენელ ნაწილად მოიაზრებოდა. ცხადია, ტრაპიზონის სამეფოს მოსახლეობის უძირითადეს ნაწილს ლაზები შეადგენდნენ.
ასე გრძელდებოდა 1461 წლამდე, ვინაიდან ამ წელს ოსმალებმა ტრაპიზონის სამეფო დაიკავეს; იქ მეფის ინსტიტუტი გააუქმეს და ამ დროიდან ლაზეთში თავიანთი ბატონობის განმტკიცებას შეუდგნენ.
ლაზური გადმოცემით, ოსმალებთან უთანასწორო ბრძოლაში სახელი გაითქვა ლაზეთის მმართველმა კახაბერმა, ლაზეთი_05რომელმაც არაერთხელ განდევნა შემოჭრილი დამპყრობელი. ბოლოს ოსმალები დიდი ჯარით ხელახლა შემოესივნენ ქვეყანას, მათ მოახერხეს კახაბერის მოკვლა და სამეფოს დაპყრობა. ლაზი ხალხი გმირ კახაბერს დღესაც დიდი პატივით იგონებს და ამაყად ამბობს: "ყველა კაცი კაცია, ხოლო კახაბერი სულ სხვა კაციაო". ამიტომაც ლაზეთის ერთ სოფელს კახაბერი დაერქვა.

 

წინააღმდეგობის ფრონტი ლაზეთში 1820-იან წლებამდე გაგრძელდა, მაგრამ ამ დროისთვის ოსმალეთის მთავრობამ ლაზი მთავრების მედგარი წინააღმდეგობა გასტეხა და იავარჰყო მათი თავისუფლება.
უფრო მოგვიანებით მსგავსი ენთუზიაზმით იბრძოდნენ ლაზეთის პატრიოტები რუსი ოკუპანტების წინააღმდეგაც, რამაც რუსის მეთაურს საანგარიშო მოხსენებაში ათქმევინა: ლაზები გულადი ხალხია, მათი შიშით ოსმალთა ლაშქარიც კი ვერ ბედავს ლაზურ სოფლებში შესვლას და იქ გაჩერებას.
1878 წლის ბერლინის ხელშეკრულბეით რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მოექცა ლაზეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი, 16 სოფელი დღევანდელი გონიოდან ქ. ხოფამდე. ცარიზმმა აქ მშობლიური ქართულის ნაცვლად რუსული ენის დაკანონება სცადა, ამავდროულად ლაზეთის მედრესეებში სწავლება ჩვეულებრივ, თურქულად მიმდინარეობდა.

1910 წელს ამის საპასუხოდ ლაზებმა აბდულაჰ აშიქ ჰასანოღლუს ხელმძღვანელობითა და ინიციატივით შეადგინეს წერილი სწავლა-განათლების ქართულ ენაზე შემოღების მოთხოვნით, რასაც ქართული საზოგადოება დიდი მხარდაჭერით შეხვდა, მასწავლებლებიც მზად იყვნენ ლაზეთში სამუშაოდ, მაგრამ ლაზთა ამ სამომავლო წამოწყებას 1914 წელს დაწყებულმა პირველმა მსოფლიო ომმა შეუშალა ხელი. ბრესტის ზავის შედეგად ლაზეთი თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკის შემადგენლობაში აღმოჩნდა.
ქრისტიანობა ლაზეთში პირველსავე საუკუნეებში გავრცელდა. ქრისტიანობას აქ ქადაგებდნენ ანდრია პირველწოდებული და სვიმონ კანანელი. რაც მეტად საყურადღებოა უფლის კიდევ ერთი მოწაფე წმ. მოციქული მატათა ლაზეთშია დასაფლავებული. გადაჭარბებული ჩანს თვალსაზრისი იმის შესახებ, რომ ლაზებში ქრისტიანობა მხოლოდ ბერძნულ ენაზე ვრცელდებოდა. ამის საპირისპიროდ მეტყველებს ლაზური საღვთისმსახურებო ტერმინოლოგია: თანაფა "აღდგომა", მარაშინა "მარიამობა", ხაჭი "ჯვარი", ქისა "ქრისტე", სუმალა//სუმელა "სამება"...
ლაზეთში დღემდე შემორჩა ძველი ეკლესიები (ძირითადად დაზიანებული სახით): სარფის ტყეში თლილი ქვით ნაგები ტაძარი გვაქვს; მაკრიალში დიდი გუმბათიანი ეკლესია დგას წარწერებითა და მხატვრობით;

ლაზეთი_07ლაზური სამონასტრო კომპლექსი სუმ(ა)ლა "სამება" დღესაც განაცვიფრებს მნახველს თავისი გრანდიოზულობით. აქ უკანასკნელ ხანებამდე მოღვაწეობდნენ ქრისტიანი ბერები.
აბუ-ისლაჰში მაღალ მთაზე წამოჭიმულია ეკლესია, გვალვის დროს იქ იკრიბებიან ლაზები და ავდარს შესთხოვენ ღმერთს; პერონითში გუმბათმორღვეული ეკლესიაა, მისი ადგილობრივებს ეშინიათ და ახლოს მისვლასაც ვერავინ ბედავს. ზოგიერთ ლაზურ ეკლესიაში მოთავსებული იყო ქვის საწნახელები და მიწაში ჩაფლული დიდი ქვევრები. იქვე იყო საფლავებიც.
ლაზებს ქრისტიანული ეკლესია-მონასტრები უცხოეთშიც ჰქონდათ, სახელდობრ, იერუსალიმის უდაბნოში.
ლაზებში ახლაც მოიპოვებიან ქრისტიანები, რომლებიც სტამბოლში ბერძენ პატრიარქს ექვემდებარებიან. ისინი ბერძნულად მეტყველებენ და საკუთარ თავს ბერძნებად თვლიან, მაგრამ ახსოვთ ლაზური წარმომავლობა. მეტყველებისას გამოირჩევიან ლაზური აქცენტით, რასაც თვითონაც გრძნობენ.
დღეს თურქეთში მცხოვრები ყველა ლაზი სუნიტი მაჰმადიანია. მეოთხე საუკუნის ბერძენი მწერალი თემისტი ამტკიცებდა, რომ ლაზები თურმე მონაწილეობას იღებდნენ ელინთა დღესასწაულებსა და შეჯიბრებებში, სადაც არაერთ მათგანს თავი უსახელებია მჭევრმეტყველებითა და რიტორიკით, მისივე თქმით, ლაზიკაში არსებულა რიტორიკული განათლების ცენტრი, სადაც სწავლობდნენ ბიზანტიიდან მივლინებული ახალგაზრდებიც და პირადად მასაც იქ მიუღია რიტორიკული განათლება.

 

ძველი ბერძენი ისტორიკოსები იმასაც სწერენ, რომ ლაზებს ჰქონდათ განსაკუთრებული სახეობის დამწერლობა, რასაც კირბ-ებს უწოდებდნენ. ამგვარი აზრი არ უნდა იყოს საფუძველს მოკლებული, ვინაიდან ლაზურის ახლომონათესავე ქართულ ენაში კეფი სიტყვა წიგნის ფურცელს აღნიშნავს, შეადარეთ ლაზურთან - კირბი: ქართ. კეფი. სხვათა შორის, ევროპულ ენებში გავრცელებულ card / carte ტიპის სიტყვებს ლაზური ქარტ-ალ-ი "წიგნი, წერილი" უნდა ჰქონდეს საფუძვლად, შდრ. ძვ. ქართ. ქარტა "ქაღალდი". ასევე მონთ "სასულიერო სკოლის მსმენელი" ტერმინი ძველ სამწერლო სომხურში ლაზურიდან შევიდა, შეადარეთ ლაზ. მონთა "მოზარდი, შვილი", ლაზური ჩანს ძველი სომხური ჭაჰრ "საწერი" სიტყვაც, რასაც ლაზური ჭარ - "წერა" ძირი დაედო საფუძვლად.
ასე რომ, უინტერესო არ ჩანს პრობლემა ისტორიულად ქართული დამწერლობის ლაზური ქვესახეობის არსებობის შესახებ, რასაც განამტკიცებს ისეთი ტოპონიმების არსებობაც, როგორიცაა ქვანჭარერი "ქვა წერილი" და სხვა.
ლაზური კოშკების, ციხეების და საკულტო ნაგებობების ნანგრევებით მოფენილია შავიზღვისპირეთი და მაღალი ბორცვები. მშენებლობა უმთავრესი საქმიანობა იყო ლაზებისათვის. ლაზი ხელოსნები მთელს რეგიონში საქმიანობდნენ. ყველგან სახლებს, ხიდებს, კოშკებს, გალავნებს, ეკლესიებს, მეჩეთებს და სხვა მატერიალური კულტურის ძეგლებს ლაზთა ხელწერა გამოარჩევს. ისინი აგებდნენ ქვისა და ხის სახლებს, ოთახებს ჩუქურთმებიანი არშიებით ამკობდნენ. ლაზური ორნამენტი ქართულს წააგავს.

 

ლაზთა ეკონომიკურ კეთილდღეობას უხსოვარი დროიდან ნაოსნობა და გემთმშენებლობა უწყობდა ხელს. შემთხვევითი ფაქტი ისიც არ გახლავთ, რომ მე-19 საუკუნის ოსმალეთის ფლოტის თითქმის ნახევარს ლაზი მეზღვაურები შეადგენდნენ. უძირითადესი საქმიანობა - მეთევზეობა ასახულია ლაზურ ცეკვებშიც, კერძოდ, საცეკვაო ილეთებში, მეზღვაურისთვის დამახასიათებელი მოძრაობები, მიხვრა-მოხვრა...
ლაზი ქალები დახელოვნებულნი არიან ფეიქრობაში, ისინი გემოვნებით ქსოვენ ნაზსა და ლამაზად შეხამებულ ქსოვილებს.ლაზეთი_13
ლაზები ოდითგანვე მისდევენ: მებაღეობას, ზეთისხილისა და ლეღვის ჩირის დამზადებას, ფუტკრის მოვლა-მოშენებას. ლაზისტანი ძველთაგანვე თაფლის ქვეყანა იყო. წმინდა სანთელსაც ბევრს ამზადებდნენ და გაჰქონდათ საბერძნეთში, საქართველოში, რუსეთში. ყველაზე ადრე სანთლისგან არაყიც მათ გამოუხდიათ. ისინი თეთრ და შავ ღვინოსაც უხვად აყენებდნენ. აქაური ღვინო ბიზანტიაში გაჰქონდათ, მაგრამ გამაჰმადიანების შემდეგ ოსმალებმა ლაზებს აუკრძალეს მეღვინეობა.

 

სამწუხაროდ, ეს არ იყო ერთადერთი აკრძალვა ლაზების მიმართ. 1931 წლიდან თურქეთის ხელისუფლებამ, როგორც სხვა ხალხებს, ასევე ლაზებსაც ლაზური გვარების ტარება აუკრძალა. არადა, გვარ-სახელები ლაზური კულტურის განუყოფელი ნაწილია. ლაზებში გავრცელებული იყო თავადური გვარები: ზუმბაია და მანელიში - მაკრიალსა და ლიმანში; ჟორდანია - ქისეში, პერონითსა და არქაბეში; შალიკაშვილი - სუნდურაში; ბალთაშვილი - ბილევსა და ათინას შორის; პოტურია - კაპისარაში. სხვა გვარებიდან აღსანიშნავია, რომ თანთუში მოგვიანებით გადაკეთდა თანთ-ოღლად, ჩებიში - ჩებ-ოღლად, სოფიში - სოფ-ოღლად, მარგია - მარგოღლად, პაპასქირი - პაპ-ოღლად და ა.შ. ბევრ ლაზს თავისი გვარი დღემდე ახსოვს.
იგივე ბედი ეწია ლაზურ ტოპონიმებსაც. ძველი მაკრიალი, იგივე ნოღედი თურქული kemaplasha გახდა, სუმჯუმა ზუსტად ითარგმნა როგორც üchkardesh "სამი ძმა", ჟურხინჯი თურქულად chifteköpru "წყვილი ხიდი" გახდა და ასე მრავალი სხვა.

მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკა გამოირჩევა დემოკრატიზაციის შეუქცევადი პროცესებით და ისწრაფვის ევროკავშირისკენ, ქვეყანაში არ გამოდის არც ერთი პერიოდული ლაზური გაზეთი; არ არის ლაზური სკოლა, რაც აჩქარებს ლაზური მოსახლეობის ასიმილაციას - გათურქებას. ის ფაქტი, რომ თურქეთის რესპუბლიკაში საშუალო განათლების მიღება მხოლოდ თურქულ ენაზეა შესაძლებელი, ლაზურს უპირატესად სოფლის ენად აქცევს. ასეთ პირობებში ყოვლად აუხსნელია სტამბოლსა და ანკარაში სომხური და ბერძნული სკოლების გვერდით ლაზური სკოლების არ არსებობა. ახალგაზრდობა სომხურად და ბერძნულად მეზობელ ქვეყნებშიც ადვილად მიიღებენ განათლებას, რასაც ვერ ვიტყვით ლაზებზე. ლაზები დღეს თავიანთ ტერიტორიაზე, საკუთარ ქალაქებსა და სოფლებში ვერ იღებენ მშობლიურ ენაზე განათლებას. არადა მათ სხვა სამშობლო დედამიწის ზურგზე არ გააჩნიათ, ლაზეთია მათი სამშობლო, რომელიც დღეს მთლიანად თურქეთს ეკუთვნის. და თუ შესაძლებელია ბერძნული და სომხური სკოლების ფუნქციონირება თურქეთში, ეს მით უფრო უპრიანია ლაზურის შემთხვევაში, რომელიც (ლაზური მეტყველება საკუთრივ ლაზებთან ერთად) გადაშენების პირასაა.

ლაზეთი_16ამასთან დაკავშირებით გერმანიაში მოღვაწე (1997 წლიდან) ლაზების კავშირმა ერთ დროს მეტად საყურადღებო პოლიტიკური განცხადება გააკეთა, სადაც ისინი ითხოვდნენ თურქეთის ხელისუფლების მიერ ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულების 39-ე მუხლის რეალურად ფუნქციონირებას, რომლის შესაბამისად არამარტო მუსლიმებს, არამედ ყველა მსურველს აქვს უფლება საკუთარ, მშობლიურ ენაზე მიიღოს დაწყებითი და უმაღლესი განათლება.

 

 

საინფორმაციო რესურსი

გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან ლაზებში უფრო გაღვივდა საკუთარი წარმოშობისა და თვითიდენტიფიკაციისადმი ინტერესი. ჩამოყალიბდა საკუთრივ ლაზური მენტალიტეტი. განსხვავებით სარფელი ლაზებისაგან, თურქეთში მცხოვრები ლაზების უმრავლესობა დღეს თავს გურჯებად არ მიიჩნევენ. ამას ხელს უწყობს და ლაზთა სუსხიანი ისტორიის გაკვეთილები. ლაზების უნდობლობა სხვების მიმართ, თვით ოსმალების იმპერიის პერიოდშიც, როგორც ეტყობა, სპეციალურად იყო ერთმანეთისაგან გამიჯნული გურჯისტანის ვილაიეთი და ლაზისტანის სანჯაყი. ისტორიულად ლაზებმა განიცადეს ისლამიზაციის მძლავრი ზეგავლენა. თვით საქართველოს აღზევების (პიკის) პერიოდშიც კი, ჩვენი სამშობლოს ოქროს ხანად წოდებულ საუკუნეებშიც, ლაზეთი უშუალოდ არ შემოდიოდა ქართული სახელმწიფოს საზღვრებში. რამაც, ცხადია, უარყოფითი დაღი დაასვა და ხელი შეუწყო ლაზებში საერთოქართული ცნობიერების შესუსტება-მოშლას. ამგვარ რეალობას დანარჩენი ქართველობის მხრიდან ლაზების მიმართ ფაქიზი და შემწყნარებლური დამოკიდებულებით თუ ეშველება.

 

ბოლო ხანს ლაზების ერთი ჯგუფი გაერთიანდა ლაზი განმანათლებლების გარშემო, ეს ჯგუფი ამტკიცებს ლაზების არათურქულ წარმოშობას და მხარს უჭერს საკუთრივ ლაზურ იდენტურობას. ისინი ლაზური ჟურნალის - ოგნი ("გახსოვდეს") გამომცემელთა გარშემო არიან შემოკრებილნი.
1991 წელს გამომცემლობა Kaukasus Vergas-ის მიერ დაიბეჭდა ოსმან ტამტრულის (ოსმან ტამტრელი, ანუ ტრაპიზონელი) ლაზურის სახელმძღვანელო ნანა-ნენა "დედაენა".
1992 წელს გერმანიაში მყოფმა ლაზებმა დააფუძნეს ლაზური ჟურნალი ლაზური ამბერეფე "ლაზური ამბები".
1993 წლის ნოემბრიდან თურქეთში გამოსვლას იწყებს თურქულენოვანი ჟურნალი, რომელსაც ლაზები გამოსცემდნენ ლაზური შეგონებით: ოგნი სკანი ნენა "იცოდე შენი ენა". მოესწრო ამ ჟურნალის 6 ნომრის გამოცემა, მოგვიანებით, სამწუხაროდ, ჟურნალის გამოცემა შეწყდა.ლაზეთი_18
1994 წელს ასევე თურქეთში ლაზურმა როკ-ჯგუფმა - ზუღაში ბერეფე "ზღვის შვილები" ჩაწერა და გამოსცა თავისი პირველი ალბომი ვა მიჩქუნან "არ ვიცით" (ვოკალისტი - მეჰმეთ ალი ბეშლი).

 

1995 წლიდან ფუნქციონირებდა ლაზური პროგრამა თანურა "მთენებელი", რომელიც ყოველ პარასკევს გადიოდა ეთერში - Ģevre Radyo 105.7.
ამავე პერიოდში ლაზური სიმღერების რამდენიმე კასეტა და კომპაქტდისკი შეადგინა ბიროლ თოფალოღლუმ. ეს მელოდიები ხშირად ისმის სტამბოლის კერძო რადიოსადგურში Mert FM 100.8.
გერმანიის ქ. დორტმუნდის კულტურული ცენტრი 1998 წლიდან გამოსცემს ლაზურ ჟურნალს - ლაზებურა "ლაზებრივი=ჩვენებური". ჟურნალის სულისჩამდგმელია ქ-ნი სელმა კოჩივა, რომელმაც საქართველოშიც იმოგზაურა. 1999 წელს სელმა კოჩივამ წიგნიც გამოსცა - ლაზონა "ლაზეთი". მოგვიანებით წიგნი რატომღაც აიკრძალა.
ლაზები ევროპაშიც აღრმავებენ სხვადასხვა კულტურულ ცენტრებთან და ფონდებთან საქმიან ურთიერთობებს. ბოლო პერიოდის მოვლენებიდან აღსანიშნავია დორტმუნდის სემინარი გერმანიაში, სადაც 2002 წლის 27 იანვრის მთავარი მოხსენება თემაზე "სამხრეთ კავკასიური ხალხი: ლაზები" გააკეთა ეთნიკურმა ლაზმა გუბაზ ჭიბარიშმა.
თურქეთში გამომცემლობა Ģiviyazilar-ი 1997 წლიდან გამოსცემს სამეცნიერო-პოპულარულ ჟურნალს - Kafkazya Yazilar-ი (კავკასიური ჩანაწერები). ამ ჟურნალში კავკასიის ამბებთან ერათად ხშირად ქვეყნდება საინტერესო მიმოხილვები ლაზური კულტურის, ისტორიისა და ფილოლოგიის შესახებ.

ლაზების ვებ-გვერდები:

www.geocities.com/dobadonachkini
www.lazika.virtualare.net
www.lazuri.com

www.lazebura.org
www.lazuri.net
www.lazgiresun.cjb.net
www.karalahana.com
www.mexeniti.com

www.hopam.com
www.arhavim.com
www.xalikana.com
www.secere.net
www.geocities.com/Tokyo/Fuji/8160

www.kapistona.com.tr.tc
www.geocities.com/kremuli
www.ardesen.8m.com

პერსონალია

ლაზები როგორც ოსმალეთის იმპერიაში, ასევე თურქეთის რესპუბლიკის საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში, იმთავითვე დაწინაურდნენ. მცირე გამონაკლისების გარდა, მათ ქართველურ წარმომავლობაზე ბეჭდვით ორგანოებში ცნობას ვერ შეხვდებით.

პოლიტიკა

რესპუბლიკური თურქეთის პოლიტიკურ ასპარეზზე მრავალმა ლაზმა მიაღწია წარმატებას. როგორც ამბობენ, თურქეთის მეხუთე პრეზიდენტი ჯევდეთ სუნაი (Cevdet Sunay - 1899-1982) ტრაპიზონელი იყო, რომელსაც სამოციანი წლების დასაწყისიდან ჯერ შეიარაღებული ძალების გენშტაბის მეთაურის თანამდებობა ეკავა, ხოლო 1966-73წწ. ქვეყნის პირველი პირი იყო.

ლაზეთი_14გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში გამოჩნდა პირველად რესპუბლიკის ისტორიაში რელიგიური პარტია "სათნოების პარტია", რომლის აკრძალვის შემდეგაც მან საქმიანობა "სამართლიანობისა და აღორძინების პარტიის" სახით გააგრძელა. ამ პარტიის ლიდერს მამით გურჯს, დედით ლაზს რეჯეფ თაიფ ერდოღანს (დაბ. 1957წ.) დღეს პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა უკავია. უფრო ადრე მას ქ. სტამბოლის მერის თანამდებობაც ეკავა. რ. ერდოღანი არ მალავს თავის ქართველობას (მამა ართვინელი იყო, რიზეში გემის კაპიტანი). ხსნებულ პარტიას აშშ-ი "ზომიერი ისლამის" ფრთას მიაკუთვნებენ. რ. ერდოღანი რუსეთის სამხედრო აგრესიის შედეგად საქართველოს დასახმარებლად თბილისს ეწვია გასული წლის აგვისტოში.
იმავე პარტიის ერთ-ერთი ლიდერი არის ცნობილი დიპლომატი იაშარ იაქიში, რომელმაც დიპლომატიური კარიერის დამთავრების შემდეგ (ბოლოს იყო თურქეთის ელჩი ეგვიპტეში) რ. ერდოღანს დაუკავშირა თავისი პოლიტიკური მოღვაწეობა. სამოც წელს გადაცილებული ი. იაქიში ამჟამადაც არის მთავრობის მეთაურის მრჩეველი, რამდენიმე წლის წინ კი საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობაზე მუშაობდა. ლაზურის გარდა იცის ქართულიც. დაინტერესებულია ლაზების ისტორიის საკითხების კვლევითაც.

 

მემარჯვენე პოლიტიკურ მოღვაწეთა შორის აღსანიშნავია ასევე 1947წ. სტამბოლში დაბადებული რიზელი მესუთ ილმაზი, რომელიც თ. ოზალის მიერ დაარსებული "დედა-სამშობლოს" პარტიის ლიდერი იყო წლების განმავლობაში. 90-იან წლებში ეკავა ჯერ საგარეო საქმეთა მინისტრის, ხოლო შემდეგ პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა. 1997წ. ოფიციალური ვიზიტით ეწვია ჩვენს ქვეყანას.

თურქეთის მემარცხენე პოლიტიკური პარტიებშიც არაერთი ლაზური წარმოშობის მოღვაწემ მიაღწია წარმატებას. უფროსი თაობის პოლიტიკურ მოღვაწეებს შორის აღსანიშნავია მუმთაზ სოისალი (დაბ. 1929წ. ქ. ზონგულდაკში). თურქეთის სოციალური პარტიის თვალსაჩინო ლიდერი, საერთაშორისო სამართლის სპეციალისტი, რომელიც წლების განმავლობაში ე.წ. "ჩრდ. კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის" ლიდერის რ. დენქთაშის პოლიტიკური მრჩეველიიყო.

ამავე პარტიის ლიდერი მოგვიანებით გახდა რიზელი ლაზი მურად კარაიალჩინი (დაბ. 1951წ.), რომელსაც 90-იანი წლების დასაწყისში ქ. ანკარის მერის თანამდებობა ეკავა.
თურქეთის დედაქალაქ ანკარის (4მლნ. სემეტის) ერთ-ერთი რაიონის გამგებელია - ლაზი ქალი, გვარად ხალვაში.

ბიზნესი

თურქეთის ეკონომიკის წინსვლასა და განვითარებაში მეტად მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ლაზი ბიზნესმენები. დიდი ფირმების უმეტესობა სხვადასხვა სფეროში საქმიანობს. ლაზთა არაერთი ფირმა, რომელიც ხშირად საოჯახო-სანათესავოს წევრებისგანაა შედგენილი, წარმატებას აღწევს ამ სფეროში და არა მარტო საკუთრივ თურქეთის მასშტაბით, არამედ საერთაშორისო ასპარეზზეც. ისიც არის გასათვალისწინებელი, რომ ჩვენებურების ერთი ნაწილი დასავლეთშია დროებით მაინც გასული, რაც განსაკუთრებით შავიზღვისპირელებს შეეხება. ლაზი ბიზნესმენები საკმაო რაოდენობით მოღვაწეობენ გერმანიაში.

 

ტრაპიზონელი ულუსოების (Ulusoy) საქმიანობა განსაკუთრებით სატრანსპორტო (სამგზავრო და სატვირთო) სფეროშია ცნობილი, რომელთაც მთელი თურქეთის მასშტაბით აქვთ საკუთარი სააგენტოები. ამ ფირმის ავტობუსები ამ თხუთმეტიოდე წლის წინ საქართველოშიც გამოჩნდნენ, მაგრამ იმ დროს ჩვენი ქვეყნის გზებზე შექმნილი მძიმე ვითარების გამო შეწყვიტეს საქამიანობა.ლაზეთი_20

 

განსაკუთრებით ბევრია სამშნებელო სექტორში დასაქმებულ ლაზურ ფირმათა რიცხვი. ამ სფეროში აღსანიშნავია ჩარმიქლების მოღვაწეობა. რამდენიმე წლის წინ თურქ მშენებელთა დუაენად ითვლებოდა არქაბელი ადი რიზა ჩარმიქლი (çarmikli). ამჟამად ერთ-ერთი მსხვილი ბიზნესმენია ფირმა "ნუროდის" გამგეობის წევრი ნურეთთინ ჩარმიქლი (Nurettin çarmikli, დაბ. 1934წ.), რომელიც გარდა მშნებლობისა, წარმატებით მოღვაწეობს სამხედრო მრეწველობაში, ტურიზმში. საქართველოს საპატიო კონსული ნ. ჩარმიქლი, რომელსაც ქვეყნის გარეთ მუშაობის დიდი გამოცდილება აქვს (საუდის არაბეთი, ისრაელი, ერაყი), ამჟამად ბათუმში სასტუმრო "შერატონს" აშენებს.

არქაბელი ქურდოღლუები (Kurdoğlu) სხვადასხვა სფეროში მუშაობენ. ცნობილია მათი საქმიანობა უძრავი ქონების, მშენებლობის სფეროში.

ხოფელი ბიზნესმენი ჯინერი (Ģiner) ერთ-ერთი უმდიდრესი ადამიანია თურქეთში, რომელიც თავისი ქვეყნის გარდა საქმიანობს ცენტრალური აზიის (უზბეკეთი, თურქმენეთი, ყაზახეთი) რესპუბლიკებშიც. უკანასკნელ წლებში თურქეთში ხელი მოკიდა ძვირფასი ქვების მოპოვება-დამუშავების საქმესაც.

 განათლება

ამ ასპარეზზეც მრავალმა ლაზმა გამოიჩინა თავი. გასული საუკუნის 90-იან წლებში თურქეთის განათლების სისტემას ხელმძღვანელობდა ეროვნული განათლების სამინისტროს მრჩეველი ბენერ ჯორდანი (Ģordan) იგივე ჟორდანია, არქაბელი.
სამართლის სფეროში ავტორიტეტად ითვლება სტამბოლის უნივერსიტეტის პროფესორი თოხთამიშ ათეში (Ateş), რომლის პუბლიკაციებს ხშირად აქვეყნებენ ჟურნალ-გაზეთები. (პენიტენციალურ სისტემაში რეფორმები გაატარა 90-იან წლებში იუსტიციის სამინისტროს ლაზმა მრჩეველმა, რომლის ცვლილებები განსაკუთრებით საპატიმროებისა და კოლონიების მოწყობას შეეხო).

ისევე როგორც საზოგადოებრივი ცხოვრების ბევრ უბანზე, განათლების სფეროშიც მამაკაცებთან ერთად წარმატებით მოღვაწეობენ ქალებიც. ქ. ანკარაში ცნობილია კოლეჯი, რომლის დირექტორიც ლაზი ქალია - ფათოშ აბლა.

ასევე საქვეყნოდ ცნობილია თურქულენოვანი ლაზი მწერალი ქალი სელმა კოჩივა. მწერალი და პუბლიცისტი სელმა კოჩივა დაიბადა 1960 რიზეს ვილაიეთის არდაშენის ილჩეს სოფელ დუთხეში. 1983-87 წლებში სწავლობდა დორტმუნდის უმაღლესი სკოლის სოციალური პედაგოგიკის ფაკულტეტზე. 1984 წლიდან არის ლაზური ჟურნალის - „ფარფალი" სარედაქციო საბჭოში. 1982-1990 წლებში დორტმუნდში აგრძელებს მუშაობას, ხოლო 1990 წლიდან მუშაობს ანა ფრანკის გაერთიანებულ სკოლაში სოციოლოგიის პედაგოგად.
1992 წელს სელმა კოჩივა სხვებთან ერთად აფუძნებს კაჩკარის სამხრეთკავკასიის კულტურათა და ენათა საზოგადოებას.

ლაზი პოეტი სინან ბადიში (არბაირაკოღლუ) დაიბადა თურქეთის რესპუბლიკის სოფელ დუზჯეში. ამჟამად ცხოვრობს და მოღვაწეობს ქ. სტამბოლში. პროფესიით ასევე არის იურისტი, მუშაობს სტამბოლის ერთ-ერთ სანოტარო ფირმაში.

ლაზი პოეტი და მხატვარი ხასან ჰელიმიში დაიბადა თურქეთის ლაზეთის სოფელ ორთახოფაში (შუა ხოფა). იქვე დაამთავრა პირველი საფეხურის თურქული საშუალო სკოლა. ხოლო 1932 წელს საცხოვრებლად საქართველოში, ქ. ბათუმში გადმოვიდა. 1949-1954 წლებში ოჯახთან ერთად გადაასახლეს ციმბირის ქ. ვასიუგანში. 1961-1967 წლებში თსუ აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტზე თურქულს ასწავლიდა. გარდაიცვალა 1976 წლის 2 მარტს. დასაფლავებულია საქართველოში, სოფელ სარფში.


მეცნიერება, კულტურა

მეცნიერების სფეროში, როგორც თურქეთში, ასევე საზღვარგარეთ ნაყოფიერად მოღვაწეობენ ლაზი მკვლევარები. მათი ნაწილი უცხოეთის წამყვან სამეცნიერო ცენტრებში არის მიწვეული. ერთ-ერთი თურქული გაზეთის ცნობით, აშშ-ში კოსმოსის კვლევის საქმეში დიდ ავტორიტეტად ითვლება, "მეორე აინშტაინად" წოდებული შავიზღვისპირელი.

ბოლო ხანს ლაზ მეცნიერთა შორის გაიზარდა მშობლიური მხარის ისტორიის, კულტურისადმი ინტერესი. ალი იჰსან აქსამაზი (Ali Ihsan Aksamaz) ლაზების ისტორიის საკითხებს სწავლობს. ლექსიკოგრაფიის საკითხებში აღსანიშნავია ისმაილ ავჯი ბუჯაქლიშის (Jsmail Avci Bucaklişi, დაბ. 1970წ. ათინაში) და ვიწელი ჰასან უზუნჰასანოღლუს (Hasan Uzunhasanoğlu) ლექსიკონები.
ბუჯაქლიშის საქმიანობა "ზუღაში ბერეფე"-ს ჯგუფს და ჟურნალ "ოგნის" გამოცემასაც უკავშირდება.

ლაზების ისტორიის ძირითადი საკითხების შესწავლით არის ცნობილი ლაზი განმანათლებელი მ. რეჯაი ოზგუნი, მისი წიგნი ლაზლარ (Lazlar= ლაზები) პოპულარულობით სარგებლობს ლაზებში. ოზგუნი ითხოვს ავტოქტონ ენებზე შეზღუდვების გაუქმებას, ლაზურისათვის დედაენის სტატუსის მინიჭებას და, რაც მეტად მნიშვნელოვანია, ხელოვნურად გადარქმეული ტოპონიმებისათვის ლაზური სახელების აღდგენა-შენარჩუნებას.

ამ სამიოდე წლის წინ გარდაიცვალა მომღერალი, მუსიკოსი ქაზიმ ქოიუნჯუ (Kაზიმ Kazim Koyuncu), რომელიც ლაზურ მუსიკალურ ფოლკლორსაც იკვლევდა.

ახლახან თბილისს ეწვია ტრაპიზონელი მომღერალი ფუად საკა. თურქეთის ესტარდის ცნობილი ვარსკვლავი თარქანი რიზელია.

თურქეთის თეატრმცოდნეთა შორის აღსანიშნავია არქაბედი ჰაუათი ასილაზიჯი (Hayati asilyazici), რომელიც ქ. სტამბოლში განათლების სფეროშიც მოღვაწეობს. იგი 1987წ. იმყოფებოდა საქართველოში და დღესაც თურქეთის საზოგადოებას ქართული კულტურის მიღწევებს აცნობს.

სპორტი

ამ სფეროში განსაკუთრებით აღსანიშნავია თურქეთში სპორტის ნომერ პირველ სახეობაში - ფეხბურთში შავიზღვისპირელთა წარმატებები. "ტრაპზონსპორტის" ფეხბურთელთა გუნდმა პირველად ამ ქვეყნის ისტორიაში სტამბოლის გუნდების შემდეგ მოიპოვა თურქეთის ჩემპიონობა.

მსოფლიო ჩემპიონებზე ამ ქვეყნის ნაკრებმა ყველაზე დიდ წარმატებას მიაღწია 2002წ. იაპონიაში, როდესაც მთავარი მწვრთნელი, ისევე როგორც თურქული ფეხბურთის ფედერაციის პრეზიდენტი, იყო ლაზი - ტრაპიზონელი შენოლ გიუნეში.
როგორც ამბობენ, ასევე დიდი წარმატებით მუშაობს ჯერ "გალათასარაის", ხოლო ამჟამად ქვეყნის ნაკრების მთავარი მწვრთელი ფათიჰ ტერიმი - ლაზი.


Comments